آستیگمات چشم چیست؟ علائم، علت ایجاد، تأثیر بر دید نزدیک و دور و روش‌های اصلاح آن
آستیگماتیسم یا آستیگمات یکی از عیوب انکساری شایع چشم است که می‌تواند باعث تاری دید، اختلال در تشخیص جزئیات، خستگی چشم و سردرد شود. این مشکل ممکن است در کودکی وجود داشته باشد یا در سنین بالاتر تشخیص داده شود. آستیگمات معمولاً با عینک یا لنز تماسی قابل اصلاح است و در برخی افراد، جراحی‌های اصلاح عیوب انکساری نیز می‌توانند گزینه مناسبی باشند.
در این مقاله با آستیگمات چشم، علل ایجاد آن، نشانه‌ها، تأثیر آن بر دید نزدیک و دور و راه‌های اصلاح و کنترل علائم آشنا می‌شوید.
آستیگمات چشم چیست؟
برای دیدن واضح اجسام، نور باید پس از عبور از قرنیه و عدسی چشم به‌درستی روی شبکیه متمرکز شود. شبکیه لایه حساس به نور در قسمت پشتی چشم است که اطلاعات بینایی را دریافت می‌کند.
در چشم طبیعی، انحنای قرنیه تقریباً یکنواخت است؛ اما در چشم آستیگمات، انحنای قرنیه یا عدسی در جهت‌های مختلف تفاوت دارد. به همین دلیل، نور در همه جهت‌ها به یک شکل متمرکز نمی‌شود و تصویر ممکن است تار، کشیده یا تحریف‌شده به نظر برسد.
برای درک ساده‌تر این موضوع، می‌توان قرنیه طبیعی را به سطح یک توپ بسکتبال و قرنیه آستیگمات را به سطح یک توپ راگبی تشبیه کرد که در یک جهت انحنای بیشتری دارد.
آستیگماتیسم به‌خودی‌خود به معنای بیماری خطرناک چشم نیست و در بسیاری از افراد با روش‌های معمول اصلاح بینایی به‌خوبی قابل کنترل است.
علت ایجاد آستیگمات چیست؟
آستیگمات معمولاً به دلیل تفاوت در انحنای قرنیه یا عدسی ایجاد می‌شود. عوامل زیر می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند:
۱. عوامل ژنتیکی و ارثی
آستیگمات در بسیاری از افراد از بدو تولد وجود دارد یا در دوران کودکی آشکار می‌شود. سابقه خانوادگی می‌تواند احتمال بروز آن را افزایش دهد.
۲. رشد و تغییرات طبیعی چشم
شکل و اندازه اجزای چشم ممکن است در طول رشد تغییر کند؛ بنابراین، مقدار آستیگمات نیز می‌تواند در طول زمان تغییر یابد.
۳. بیماری‌های قرنیه
برخی بیماری‌های قرنیه، از جمله قوز قرنیه یا کراتوکونوس، می‌توانند باعث ایجاد یا افزایش آستیگمات، به‌خصوص آستیگمات نامنظم، شوند.
۴. آسیب یا جراحی چشم
آسیب‌های چشمی و بعضی جراحی‌های چشم ممکن است انحنای قرنیه را تغییر دهند و در نتیجه بر میزان آستیگمات تأثیر بگذارند.
آیا مطالعه در نور کم یا استفاده از موبایل باعث آستیگمات می‌شود؟
خیر. مطالعه در نور کم یا استفاده معمول از صفحه‌نمایش به‌خودی‌خود علت شناخته‌شده آستیگماتیسم نیست. بااین‌حال، استفاده طولانی‌مدت از موبایل و رایانه ممکن است باعث خستگی چشم، خشکی و ناراحتی بینایی شود.
علائم آستیگمات چیست؟
علائم آستیگمات بسته به شدت آن و وجود عیوب انکساری دیگر متفاوت است. برخی افراد آستیگمات خفیف دارند و متوجه علامت خاصی نمی‌شوند؛ اما در موارد دیگر ممکن است نشانه‌های زیر دیده شود:
* تاری دید در فاصله نزدیک، دور یا هر دو فاصله
* کشیده یا نامشخص دیده شدن بعضی حروف و خطوط
* دشواری در تشخیص جزئیات
* سردرد، به‌ویژه پس از مطالعه یا کار طولانی با صفحه‌نمایش
* خستگی یا احساس فشار در چشم‌ها
* جمع کردن پلک‌ها برای واضح‌تر دیدن
* ناراحتی هنگام رانندگی در شب یا مشاهده چراغ‌ها
* کاهش راحتی و دقت بینایی هنگام مطالعه یا کارهای ظریف
البته این علائم اختصاصی آستیگمات نیستند و ممکن است در مشکلات دیگری مانند خشکی چشم، نزدیک‌بینی، دوربینی یا سایر بیماری‌های چشمی نیز مشاهده شوند. تشخیص قطعی به معاینه چشم نیاز دارد.
آستیگمات چه تأثیری بر دید نزدیک و دور دارد؟
تأثیر آستیگمات بر دید دور
فرد مبتلا ممکن است تابلوهای خیابان، نوشته‌های روی تخته، زیرنویس تلویزیون یا جزئیات چهره افراد را از فاصله دور واضح نبیند. در برخی افراد، تصویر تار یا سایه‌دار به نظر می‌رسد و برای دیدن بهتر، چشم‌ها را جمع می‌کنند.
تأثیر آستیگمات بر دید نزدیک
آستیگمات می‌تواند خواندن کتاب، پیام‌های موبایل، نوشته‌های رایانه و کارهای ظریف را دشوار کند. فرد ممکن است هنگام مطالعه زودتر احساس خستگی کند یا برای واضح دیدن، فاصله کتاب یا صفحه‌نمایش را تغییر دهد.
آیا آستیگمات هم‌زمان بر دید نزدیک و دور تأثیر می‌گذارد؟
بله. برخلاف تصور رایج، آستیگمات فقط مشکل دید دور نیست و ممکن است در هر دو فاصله باعث تاری یا اعوجاج تصویر شود. شدت مشکل به مقدار و نوع آستیگمات و وجود عیوب انکساری دیگر بستگی دارد.
همچنین افزایش سن و بروز پیرچشمی می‌تواند دید نزدیک را تحت تأثیر قرار دهد؛ بنابراین، هر مشکل دید نزدیک در افراد دارای آستیگمات لزوماً ناشی از خود آستیگمات نیست.
انواع آستیگمات چشم
آستیگمات را می‌توان از نظر شکل انحنا و نحوه تمرکز نور به انواع مختلفی تقسیم کرد. یکی از تقسیم‌بندی‌های مهم، آستیگمات منظم و نامنظم است.
آستیگمات منظم: تفاوت انحنا در جهت‌های اصلی چشم الگوی نسبتاً منظمی دارد و معمولاً با عینک یا لنزهای مناسب قابل اصلاح است.
آستیگمات نامنظم: انحنای سطح قرنیه در جهت‌های مختلف الگوی نامنظم تری دارد. این حالت ممکن است در برخی بیماری‌های قرنیه، مانند قوز قرنیه، یا پس از آسیب ایجاد شود و گاهی برای اصلاح آن به لنزهای تخصصی یا درمان علت زمینه‌ای نیاز است.
آستیگمات همچنین می‌تواند همراه با نزدیک‌بینی یا دوربینی وجود داشته باشد. به همین دلیل، تعیین دقیق نمره چشم اهمیت زیادی دارد.
آستیگمات چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص آستیگمات با معاینه چشم و بررسی وضعیت انکساری انجام می‌شود. بسته به شرایط فرد، ارزیابی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
* سنجش حدت بینایی در فاصله نزدیک و دور
* تعیین نمره چشم و اندازه‌گیری مقدار آستیگمات
* بررسی قرنیه و سایر اجزای چشم
* اندازه‌گیری انحنای قرنیه در صورت نیاز
* تصویربرداری از سطح قرنیه، به‌ویژه در صورت شک به آستیگمات نامنظم یا قوز قرنیه
در نسخه عینک، معمولاً دو بخش با عنوان‌های CYL (سیلندر) و AXIS (محور) به آستیگمات مربوط هستند. سیلندر مقدار اصلاح آستیگمات و محور، جهت آن را مشخص می‌کند. تفسیر این اعداد باید در کنار سایر اجزای نسخه و نتیجه معاینه انجام شود.
روش‌های اصلاح آستیگمات چیست؟
انتخاب روش اصلاح به میزان آستیگمات، سلامت قرنیه، سن، نیازهای بینایی و شرایط فرد بستگی دارد.
۱. عینک طبی
عینک یکی از رایج‌ترین و ایمن‌ترین روش‌های اصلاح آستیگمات است. عدسی مخصوص آستیگمات، نور را به‌گونه‌ای هدایت می‌کند که تصویر واضح‌تری روی شبکیه تشکیل شود.
در صورت وجود نزدیک‌بینی، دوربینی یا پیرچشمی، ممکن است اصلاح آن‌ها نیز در نسخه عینک لحاظ شود.
۲. لنز تماسی
لنزهای تماسی توریک برای اصلاح بسیاری از انواع آستیگمات منظم طراحی شده‌اند. در برخی موارد، به‌ویژه آستیگمات نامنظم، لنزهای سخت نفوذپذیر به گاز یا لنزهای تخصصی دیگر ممکن است دید بهتری ایجاد کنند.
استفاده از لنز باید با انتخاب و آموزش مناسب همراه باشد. رعایت بهداشت، تمیز کردن لنز طبق دستورالعمل، تعویض به‌موقع و پرهیز از خوابیدن یا تماس با آب در شرایط ممنوع، برای کاهش خطر عفونت ضروری است.
۳. جراحی‌های اصلاح عیوب انکساری
در بعضی افراد واجد شرایط، روش‌هایی مانند لیزیک (LASIK) یا پی‌آرکی (PRK) می‌توانند با تغییر شکل قرنیه، آستیگمات را کاهش دهند یا اصلاح کنند.
این جراحی‌ها برای همه مناسب نیستند. سلامت و ضخامت قرنیه، ثبات نمره چشم، وضعیت سطح چشم و سایر عوامل باید پیش از تصمیم‌گیری بررسی شوند. در صورت وجود قوز قرنیه یا برخی ناهنجاری‌های قرنیه، جراحی لیزری معمول ممکن است مناسب نباشد.
نکته: هیچ روش اصلاحی را نمی‌توان برای همه افراد بهترین گزینه دانست. انتخاب درمان باید پس از معاینه کامل و گفت‌وگو با متخصص چشم انجام شود.
برای اینکه آستیگمات کمتر اذیت‌مان کند، چه کار کنیم؟
آستیگمات معمولاً با تمرین چشم، ماساژ، قطره‌های معمولی یا مصرف مکمل‌ها از بین نمی‌رود. بااین‌حال، رعایت چند نکته می‌تواند به بهتر شدن کیفیت دید و کاهش ناراحتی کمک کند:
۱. از عینک یا لنز با نمره مناسب استفاده کنید. نسخه قدیمی یا نامناسب ممکن است باعث تاری دید و ناراحتی شود.
۲. معاینه دوره‌ای چشم را جدی بگیرید. اگر دیدتان تغییر کرده یا عینک قبلی دیگر مناسب نیست، برای بررسی مجدد مراجعه کنید.
۳. هنگام کار با صفحه‌نمایش استراحت کنید. می‌توانید از قانون ۲۰-۲۰-۲۰ کمک بگیرید: هر ۲۰ دقیقه، حدود ۲۰ ثانیه به نقطه‌ای در فاصله حدود ۶ متری نگاه کنید. این کار به کاهش خستگی ناشی از کار نزدیک کمک می‌کند، اما آستیگمات را درمان نمی‌کند.
۴. به نور محیط توجه کنید. نور مناسب هنگام مطالعه و کار، بدون خیرگی و بازتاب آزاردهنده، می‌تواند راحتی بینایی را بیشتر کند.
۵. خشکی چشم را نادیده نگیرید. پلک زدن کمتر هنگام کار با نمایشگر می‌تواند علائم خشکی و تاری متناوب ایجاد کند. در صورت تداوم علائم، درباره درمان مناسب با متخصص مشورت کنید.
۶. از مالش شدید چشم‌ها پرهیز کنید. مالش مکرر و شدید چشم، به‌خصوص در افراد مستعد، می‌تواند برای سلامت قرنیه نامناسب باشد.
۷. در صورت تغییر نمره یا افزایش آستیگمات، علت را بررسی کنید. افزایش سریع آستیگمات یا تغییر مکرر نسخه، به‌ویژه همراه با افت کیفیت دید، ممکن است به بررسی دقیق‌تر قرنیه نیاز داشته باشد.
آیا می‌توان از آستیگمات پیشگیری کرد؟
بیشتر موارد آستیگمات به شکل و انحنای قرنیه یا عدسی مربوط هستند و راه اثبات‌شده‌ای برای پیشگیری کامل از آن وجود ندارد. اما معاینات منظم، تشخیص زودهنگام در کودکان و بررسی تغییرات بینایی می‌توانند به شناسایی به‌موقع مشکل و انتخاب روش اصلاح مناسب کمک کنند.
در کودکان، تشخیص و اصلاح به‌موقع عیوب انکساری اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا آستیگمات اصلاح‌نشده و قابل‌توجه می‌تواند در رشد طبیعی بین
ایی اختلال ایجاد کند.
چه زمانی باید به متخصص چشم مراجعه کنیم؟
در صورت مشاهده تاری دید مداوم، سردردهای تکرارشونده هنگام مطالعه، مشکل در رانندگی شبانه یا کاهش کیفیت دید با وجود استفاده از عینک، بهتر است معاینه شوید.
اگر آستیگمات شما در مدت کوتاهی افزایش یافته، دیدتان با عینک به‌خوبی اصلاح نمی‌شود یا دچار اعوجاج جدید تصویر شده‌اید، بررسی دقیق‌تر قرنیه اهمیت دارد.
اگر کاهش دید به‌صورت ناگهانی رخ داده یا با درد شدید چشم، قرمزی شدید، جرقه‌های نوری یا افزایش ناگهانی مگس‌پران همراه است، ارزیابی فوری پزشکی لازم است. این علائم را نباید صرفاً به آستیگمات نسبت داد.
جمع‌بندی
آستیگمات یکی از عیوب انکساری شایع چشم است که بر اثر تفاوت انحنای قرنیه یا عدسی ایجاد می‌شود و می‌تواند دید نزدیک و دور را تحت تأثیر قرار دهد. تاری دید، سردرد، خستگی چشم و دشواری دید در شب از علائم احتمالی آن هستند.
عینک و لنزهای تماسی مناسب، و در افراد واجد شرایط جراحی‌های اصلاح عیوب انکساری، از روش‌های اصلی اصلاح آستیگمات به شمار می‌روند. معاینه دقیق چشم، انتخاب روش مناسب و پیگیری تغییرات بینایی، بهترین راه برای داشتن دید واضح‌تر و راحت‌تر است.
سؤالات متداول درباره آستیگمات
آیا آستیگمات خطرناک است؟
در بیشتر موارد، آستیگمات یک عیب انکساری شایع و قابل اصلاح است؛ اما تغییر سریع نمره یا آستیگمات نامنظم ممکن است نیازمند بررسی بیماری‌های قرنیه باشد.
آیا آستیگمات خودبه‌خود برطرف می‌شود؟
مقدار آستیگمات ممکن است در طول زمان تغییر کند، اما نمی‌توان انتظار داشت که به‌طور خودبه‌خود از بین برود. برای اصلاح دید، ممکن است عینک، لنز یا در موارد مناسب جراحی لازم باشد.
آیا آستیگمات باعث سردرد می‌شود؟
بله، در بعضی افراد آستیگمات اصلاح نشده می‌تواند با خستگی چشم و سردرد همراه باشد. البته سردرد علل متعدد دیگری هم دارد.
آیا افراد دارای آستیگمات می‌توانند از لنز استفاده کنند؟
بله. بسیاری از افراد می‌توانند از لنزهای تماسی مخصوص آستیگمات استفاده کنند؛ انتخاب نوع لنز باید بر اساس معاینه و شرایط قرنیه انجام شود.
آیا آستیگمات فقط دید دور را تار می‌کند؟
خیر. آستیگمات می‌تواند هم دید نزدیک و هم دید دور را تار یا دچار اعوجاج کند. میزان تأثیر آن به نوع و شدت آستیگمات و وجود عیوب انکساری دیگر بستگی دارد.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی بیماران تهیه شده است و جایگزین معاینه چشم و توصیه اختصاصی پزشک یا متخصص بینایی نیست.
پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران
فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش
۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲
