درمان نابینایی از طریق بازسازی زیستی و استفاده از ظرفیتهای خودترمیمی سلولهای مولر (Müller glial cells)، یکی از شگفتانگیزترین و نویدبخشترین حوزههای پژوهشی در چشمپزشکی مدرن و زیستشناسی سلولی است. در حالی که شبکیه چشم انسان در برابر آسیبهای شدید، ترومای جدی و بیماریهای دژنراتیو (مانند دژنراسیون ماکولا و رتیسپیوگمانتروز) واکنش ترمیمی کارآمدی از خود نشان نمیدهد، ماهی گورخر (Zebrafish) الگویی بینظیر از قدرت بازسازی خودبهخودی شبکیه را ارائه میدهد که الهامبخش رویکردهای نوین درمانی است.
مکانیزم شگفتانگیز بازسازی شبکیه در ماهی گورخر
برخلاف پستانداران که آسیب به سلولهای گانگلیونی یا گیرندههای نوری شبکیه منجر به مرگ سلولی دائم و تشکیل اسکار (گلیوز) میشود، ماهی گورخر دارای مکانیسمهای مولکولی پیچیدهای است که به سلولهای مولر اجازه میدهد به جای واکنش اسکارگونه، مسیر بازگردانی به سلولهای بنیادی را طی کنند.
هنگامی که شبکیه ماهی گورخر دچار آسیب نوری یا مکانیکی میشود، سلولهای مولر که به طور طبیعی وظیفه پشتیبانی ساختاری و متابولیک از نورونها را بر عهده دارند، دچار تغییر فنوتیپی میشوند. این سلولها با خروج از چرخه استراحت، وارد مرحله تکثیر میتوتیک شده و جمعیتی از پیشسازهای عصبی (Neuronal Progenitor Cells) را تولید میکنند. این سلولهای پیشساز سپس به سمت محل آسیب مهاجرت کرده و با تمایز دقیق به انواع نورونهای از دسترفته شبکیه—از جمله سلولهای دوقطبی، گیرندههای نوری و سلولهای گانگلیونی—شبکه عصبی آسیبدیده را از نو بازسازی و احیا میکنند.
چالشهای انتقال فناوری از مدل حیوانی به انسان
مسئله اصلی در ترجمه این یافتهها به بالین انسان، تفاوتهای بنیادین تکاملی و اپیژنتیک میان ماهیها و پستانداران عالی است. در شبکیه انسان، سلولهای مولر اگرچه به طور بالقوه دارای ظرفیتهای اولیه ژنتیکی برای پاسخ به آسیب هستند، اما به شدت تحت تأثیر سیگنالهای بازدارنده محیطی و مولکولهای سرکوبکننده چرخه سلولی قرار دارند.
هنگامی که شبکیه انسان آسیب میبیند، سلولهای مولر به جای تبدیل شدن به سلولهای پیشساز عصبی، به سمت مسیر گلیوز واکنشی (Reactive Gliosis) هدایت میشوند که هدف آن ایجاد اسکار و محافظت موقت از بافت است، اما عملاً مانع از هرگونه بازسازی عصبی میگردد. بنابراین، استراتژیهای درمانی نوین بر این اصل استوارند که چگونه میتوان با استفاده از فاکتورهای رشد، دستکاریهای ژنتیکی ایمن یا مولکولهای دارویی کوچک، سیگنالهای بازدارنده را در انسان خاموش کرده و پتانسیل نهفته بازسازی را در سلولهای مولر بیدار ساخت.
چشماندازهای نوین در پزشکی باز regenerative
پژوهشگران با بهرهگیری از فناوریهای پیشرفته مهندسی ژنتیک و ژندرمانی، نظیر استفاده از بردارهای آدنوواستروسیتی و فاکتورهای رونویسی کلیدی (مانند Ascl1)، موفق شدهاند در مدلهای حیوانی پستانداران نیز سلولهای مولر را وادار به ورود به چرخه تولید سلولهای پیشساز کنند. اگرچه این مسیر تا دستیابی به یک درمان کاملاً کاربردی، ایمن و قابل اتکا برای بیماران مبتلا به نابینایی کامل راه درازی در پیش دارد، اما شواهد علمی حاکی از آن است که کلید اصلی درمان بیماریهای غیرقابلعلاج شبکیه در آینده نزدیک، نه پروتزهای مصنوعی، بلکه بیدار کردن پتانسیلهای بیولوژیکی خود بافت چشم خواهد بود.
پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران
فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش
۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲
