یک نرمافزار جان میلیونها دیابتی را نجات میدهد!
سکوت تالارهای تشخیص پزشکی شکست و یک الگوریتم برای نخستینبار اجازه یافت بدون حضور پزشک، معالجه کند.- یکی از روزهای بهار ۲۰۱۸ است همان سالی که بعدها در تاریخ پزشکی دیجیتال با یک تاریخ مشخص به یاد آورده میشود.
اگر از شما بپرسند چه اتفاقی در آن روز افتاد احتمالا نام یک ابزار نرمافزاری به ذهنتان نمیرسد.
اما در همان روز سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) برای نخستینبار به یک سامانه اجازه داد بدون دخالت مستقیم پزشک تشخیص پزشکی بدهد.
نام آن «آیدیایکس-دیآر» (IDx-DR) بود محصول شرکتی به نام «آیدیایکس» (IDx) که بعدها «دیجیتال دیاگنوستیکس» (Digital Diagnostics) نام گرفت.
الگوریتمی که جایگزین پزشک نشد
داستان از چند ماه قبلتر آغاز میشود. ۱۲ ژانویه ۲۰۱۸ پروندهای با کد رسمی روی میز سازمان غذا و دارو آمریکا قرار گرفت درخواستی برای طبقهبندی ابزاری که مدعی بود میتواند رتینوپاتی دیابتی یکی از شایعترین دلایل نابینایی در بزرگسالان را به طور خودمختار تشخیص دهد. این ادعا کوچک نبود.
تا آن زمان هر تشخیص پزشکی الزاما به تفسیر مستقیم یک پزشک نیاز داشت. حالا قرار بود یک الگوریتم پس از گرفتن چند تصویر از شبکیه چشم نتیجه را اعلام کند.
پشت این پرونده نام دکتر «مایکل آبراموف» (چشمپزشک و پژوهشگر) دیده میشود. او هم بنیانگذار شرکت بود و هم نویسنده ارشد مطالعه بالینی.
او بعدها در واکنش به تصمیم سازمان غذا و دارو آمریکا گفت این مجوز میتواند شیوه ارائه خدمات درمانی را دگرگون کند. اما پیش از آنکه این جمله رنگ واقعیت بگیرد مسیر علمی و تنظیمگری دقیقی طی شده بود.
مشکل کمبود مراجعه بیماران حل شد
در ده مرکز مراقبت اولیه در ایالات متحده آزمایشی بالینی با حضور ۹۰۰ بیمار دیابتی انجام شد. میانگین سن شرکتکنندگان ۵۹ سال بود افرادی که بسیاری از آنها مثل میلیونها بیمار دیگر مراجعه سالانه به چشمپزشک را به دلایل مختلف به تعویق میانداختند.
اگر بخواهیم صادق باشیم اینجا همان گره اصلی ماجراست. کمتر از نیمی از بیماران دیابتی طبق توصیههای علمی معاینه منظم چشم انجام میدهند.
پرسش ساده است اگر متخصص در دسترس نباشد چه باید کرد؟ پاسخی که «آیدیایکس-دیآر» پیشنهاد داد انتقال تشخیص به همان جایی بود که بیمار از قبل آن را میشناسد: مطب پزشک عمومی.
در این مطبها دوربین مشخصی به نام «تاپکون» (Topcon TRC-NW400) نصب شد. یک تکنسین آموزشدیده بدون نیاز به گشاد کردن مردمک از هر چشم دو تصویر گرفت. چند دقیقه بعد سامانه نتیجه را بازمیگرداند یا نشانهای از بیش از رتینوپاتی خفیف دیده شده بود یا خیر.
اگر پاسخ مثبت بود گزارش به روشنی میگفت بیمار باید فورا به چشمپزشک ارجاع شود.
دادههای بالینی راه را باز کردند
یکی از پزشکانی که این تجربه را از نزدیک دید دکتر «میشل برچ» (پزشک مراقبت اولیه) بود. او گفته بود همیشه متقاعد کردن بیماران دیابتی برای انجام معاینه چشم دشوار بوده اما حالا همان معاینه در همان ویزیت معمولی انجام میشد.
این جمله ساده قلب داستان است تغییری کوچک در مسیر بیمار با پیامدی بزرگ. نتایج مطالعه نیز پشتوانه این تجربه بودند. سامانه توانست با حساسیتی حدود ۸۷ درصد و ویژگی نزدیک به ۹۱ درصد بیماران نیازمند ارجاع را شناسایی کند و در بیش از ۹۶ درصد موارد تصویری قابل تحلیل ارائه دهد.
همین دادهها بودند که باعث شدند سازمان غذا و دارو آمریکا ابتدا در فوریه همان سال نشان «دستگاه پیشگام» (Breakthrough Device) و سپس در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸ مجوز را صادر کند.
از آن روز به بعد «آیدیایکس-دیآر» دیگر فقط یک پروژه پژوهشی نبود. مجوز رسمی به معنای امکان نصب فوری در مراکز درمانی بود البته با شرطها و هشدارهای دقیق.
استفاده از سختافزار مشخص آموزش اپراتورها و پایبندی به دستورالعملهای ارجاع. این محدودیتها به جای تضعیف روایت آن را واقعیتر میکنند یادآور این نکته که نوآوری پزشکی همیشه در چارچوب مسئولیت معنا پیدا میکند.
تشخیص هوشمند دسترسی را گسترش داد
اگر تا اینجا همراه ما آمدهاید شاید از خود بپرسید این تغییر چه معنایی برای بیمار دارد؟!
پاسخ در همان صحنه ساده مطب نهفته است جایی که یک بیمار میانسال دیابتی برای ویزیتی عادی آمده و با برگهای از مطب خارج میشود که مسیر درمان آیندهاش را روشنتر کرده است.
این نه داستان جایگزینی پزشک بلکه روایت گسترش دسترسی است. روایتی که از یک تاریخ مشخص در تقویم شروع شد و هنوز هم در حال نوشته شدن است.