انتخاب «بهترین» لنز داخل چشمی
(IOL) برای مبتلایان به قوزقرنیه
(Keratoconus)، یک نسخه یکسان برای همه ندارد و کاملاً به میزان پیشرفت بیماری، ریخت‌شناسی (Morphology) و توپوگرافی قرنیه، میزان آستیگماتیسم منظم یا نامنظم و ثبات قرنیه ( انجام CXL یا عدم آن) بستگی دارد.
با این حال، بر اساس پروتکل‌های مدرن جراحی رفراکتیو و کاتاراکت، لنزها بر اساس شرایط قرنیه به دسته‌های زیر تقسیم می‌شوند:
۱. لنزهای تک‌دید کروی (Monofocal Spherical IOLs)
بهترین گزینه برای: قوزقرنیه پیشرفته، قرنیه‌های بسیار ناهموار (Irregular Cornea) یا آستیگماتیسم‌های غیرمتقارن و نامنظم شدید.
علت انتخاب: این لنزها نسبت به انحرافات اپتیکی مرتبه بالا (High-Order Aberrations یا HOAs) قرنیه بی‌تفاوت‌تر هستند و حداقل میزان اختلالات بصری (مانند Halos و Glare) را ایجاد می‌کنند.
مزیت: ایجاد حساسیت کنتراست (Contrast Sensitivity) بالا و دیدی پایدارتر نسبت به لنزهای توریک یا مولتی‌فوکال در قرنیه‌های نامنظم.
۱. لنزهای توریک تک‌دید (Monofocal Toric IOLs)
بهترین گزینه برای: قوزقرنیه خفیف تا متوسط (خفیف تا مایل we-mild/moderate)، قرنیه‌های با آستیگماتیسم منظم مرکزی (Regular/Central Astigmatism) و کاملاً باثبات (Stable).
شرایط ضروری: قرنیه نباید پیشرونده باشد (بهتر است قبلاً CXL انجام شده باشد). همچنین محور آستیگماتیسم قرنیه در نقشه‌های توپوگرافی باید تقارن نسبی داشته باشد.
هشدار: در صورت وجود آستیگماتیسم شدیداً نامنظم یا عدم ثبات قرنیه، کوچک‌ترین چرخش لنز یا تغییر شکل قرنیه باعث افت شدید کیفیت دید خواهد شد.
۱. لنزهای با جبهه موج گسترده یا ایتاف (EDOF IOLs)
لنزهای ویژه: لنزهایی نظیر Alcon AcrySof IQ Vivity (به دلیل طراحی Wavefront-Shaping) یا لنزهای با Spherical Aberration صفر (صرفاً تک‌دید با Aberration-Free Profile مانند Bausch + Lomb Akreos یا Rayner RAY-One).
بهترین گزینه برای: بیماران با قوزقرنیه خفیف تا متوسط که تمایل به عمق میدان دید بیشتری دارند.
مزیت Vivity: به دلیل اینکه بر پایه diffraction عمل نمی‌کند، کیفیت کنتراست را ناشی از ناهمواری قرنیه مخدوش‌تر نمی‌کند و tolerance بالاتری نسبت به آستیگماتیسم باقیمانده نشان می‌دهد.
۱. لنزهای سوراخ‌سوزنی (Pin-hole IOLs / IC-8)
لنز ویژه: Small Aperture IOL (مانند AcuFocus IC-8)
بهترین گزینه برای: قرنیه‌های با آستیگماتیسم نامنظم متوسط تا شدید و HOAs بالا (که کاندید لنزهای توریک استاندارد نیستند).
نحوه عملکرد: با استفاده از اصل سوراخ‌سوزنی (Pin-hole effect)، پرتوهای نورانی منحرف‌شده و حاشیه‌ای قرنیه را بلاک کرده و فقط پرتوهای مرکزی و مستقیم را به شبکیه می‌رساند. این کار باعث کاهش چشمگیر Aberrations و ایجاد دید عمق‌یافته و شفاف‌تر در قرنیه‌های ناهموار می‌شود.
۱. لنزهای داخل چشمی فاکیک (Phakic IOLs – مانند ICL یا Artisan/Artiflex)
بهترین گزینه برای: بیماران جوان‌تر مبتلا به قوزقرنیه که هنوز کاتاراکت نیاورده‌اند، عدسی طبیعی چشمشان شفاف است و قصد اصلاح عیوب انکساری (میوپی شدید و آستیگماتیسم) را دارند.
شرایط: باید قرنیه از نظر پیشرفت با CXL تثبیت شده باشد و عمق اتاق قدامی (ACD) کافی باشد.
❌ لنزهای کاملاً ممنوع (Contraindicated)
لنزهای چندکانونی حتّی یا دیفرکتیو (Diffractive Multifocal / Trifocal IOLs):
استفاده از لنزهای ترای‌فوکال یا مالتی‌فوکال دیفرکتیو در بیماران قوزقرنیه کاملاً ممنوع است، زیرا ترکیب انحرافات اپتیکی قرنیه قوزدار با پدیده افت کنتراست لنزهای چندکانونی، منجر به افت شدید و غیرقابل جبران کیفیت دید (Severe loss of contrast sensitivity and high Glare/Halos) می‌شود.
جمع‌بندی و رویکرد بالینی پیشنهادی
1. ارزیابی توپوگرافی و ثبت انحرافات (Pentacam / Ray Tracing): بررسی میزان HOAs و مشخص کردن منظم یا نامنظم بودن آستیگماتیسم.
2. محاسبه دقیق توان لنز (IOL Power Calculation): استفاده از فرمول‌های اختصاصی قرنیه‌های ناهموار یا نرم‌افزارهای پیشرفته مانند OKULIX به همراه بیومتری دقیق.
3. تصمیم‌گیری نهایی:
آستیگماتیسم منظم + قرنیه باثبات: Toric Monofocal یا Toric EDOF
آستیگماتیسم نامنظم / قوز متوسط تا شدید: Monofocal Spherical (Aberration-Free) یا Pin-hole IOL (IC-8)
پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران
فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش
۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲
