انقلاب ژن‌درمانی و سلول‌های بنیادی

انقلاب ژن‌درمانی و سلول‌های بنیادی؛ افق‌های تازه در درمان بیماری‌های صعب‌العلاج شبکیه
در دهه‌های گذشته، تشخیص بیماری‌های دژنراتیو و ارثی شبکیه نظیر رتیس‌پیوگمانتروز، دژنراسیون ماکولای وابسته به سن و بیماری اشتارگارت، عملاً به معنای پذیرش تدریجی کاهش بینایی و در نهایت نابینایی کامل بود. ساختار پیچیده و بسیار تخصصی شبکیه انسان که وظیفه تبدیل امواج نوری به پیام‌های الکتریکی و ارسال آن به مغز را بر عهده دارد، در صورت آسیب گسترده به گیرنده‌های نوری یا سلول‌های اپی‌تلیوم رنگدانه‌ای، توان بازسازی خودبه‌خودی ندارد. با این حال، همگرایی علوم ژنتیک مولکولی، مهندسی زیستی و فناوری سلول‌های بنیادی در سال‌های اخیر، مرزهای غیرممکن را در چشم‌پزشکی جابه‌جا کرده و درمان‌های ریشه‌ای را جایگزین مراقبت‌های حمایتی صرف نموده است.
ژن‌درمانی؛ اصلاح ریشه‌ای خطاهای کد ژنتیکی
ژن‌درمانی یکی از دقیق‌ترین و هوشمندانه‌ترین دستاوردهای پزشکی مدرن برای مقابله با بیماری‌های ارثی شبکیه است. در بسیاری از این اختلالات، نقص در تنها یک ژن خاص باعث می‌شود پروتئین حیاتی برای چرخه بینایی تولید نشود یا عملکردی معیوب داشته باشد که در نهایت به مرگ سلول‌های گیرنده نوری منجر می‌گردد. در روش ژن‌درمانی، دانشمندان از ناقل‌های ویروسی بی‌خطر و مهندسی‌شده، به ویژه ویروس‌های وابسته به آدنو، به عنوان یک سیستم حمل‌ونقل میکروسکوپی استفاده می‌کنند تا نسخه سالم و اصلاح‌شده ژن را مستقیماً به سلول‌های هدف در شبکیه برسانند.
تزریق این ناقل‌ها در فضای زیرشبکیه‌ای یا درون زجاجیه، این امکان را فراهم می‌آورد که سلول‌های زنده باقی‌مانده دوباره تولید پروتئین‌های ضروری را آغاز کنند. موفقیت چشمگیر داروهای ژن‌درمانی تأییدشده برای درمان انواع خاصی از نابینایی‌های مادرزادی، ثابت کرده است که این روش نه تنها می‌تواند روند تخریب شبکیه را متوقف سازد، بلکه در بسیاری از بیماران باعث بازیابی قابل توجه حساسیت به نور و بهبود عملکرد بینایی در محیط‌های کم‌نور می‌شود. علاوه بر این، فناوری‌های نوین ویرایش ژن مانند کریسپر، افق‌های تازه‌تری را برای اصلاح مستقیم جهش‌های ژنتیکی در محل خودشان گشوده‌اند که دقت درمان را به بالاترین سطح ممکن می‌رساند.
سلول‌های بنیادی؛ جایگزینی بافت‌های از دست‌رفته
در حالی که ژن‌درمانی برای بیمارانی که هنوز سلول‌های شبکیه آن‌ها به طور کامل از بین نرفته‌اند ایده‌آل است، برای افرادی که در مراحل پیشرفته بیماری قرار دارند و بخش وسیعی از سلول‌های گیرنده نوری خود را از دست داده‌اند، فناوری سلول‌های بنیادی راهکاری حیاتی محسوب می‌شود. سلول‌های بنیادی پرتوان القایی که از سلول‌های بالغ خود بیمار به دست می‌آیند، این قابلیت شگفت‌انگیز را دارند که در محیط آزمایشگاه به انواع سلول‌های تخصصی شبکیه، از جمله سلول‌های اپی‌تلیوم رنگدانه‌ای شبکیه و پیش‌سازهای گیرنده‌های نوری، تمایز یابند.
در این رویکرد درمانی، متخصصان شبکیه بافت‌های سالم و جوان پرورش‌یافته در آزمایشگاه را به صورت ورقه‌های سلولی بسیار نازک یا سوسپانسیون‌های سلولی به زیر شبکیه پیوند می‌زنند. این سلول‌های تازه به سرعت با بافت میزبان ادغام شده، از سلول‌های باقی‌مانده بیمار پشتیبانی متابولیک می‌کنند و پیوندهای عصبی جدیدی را برای انتقال دوباره پیام‌های بینایی برقرار می‌سازند. استفاده از سلول‌های مشتق‌شده از خود بیمار، خطر پس زدن پیوند توسط سیستم ایمنی را به حداقل می‌رساند و ایمنی این روش را دوچندان می‌کند.
اپتوژنتیک و آینده درمان‌های ترکیبی
در کنار ژن‌درمانی و سلول‌درمانی، رویکرد نوظهور اپتوژنتیک نیز تحولی شگرف در بازگرداندن بینایی به بیماران مبتلا به نابینایی کامل ایجاد کرده است. در این روش، زمانی که تمامی سلول‌های استوانه‌ای و مخروطی شبکیه از بین رفته‌اند، از طریق ژن‌درمانی پروتئین‌های حساس به نور به لایه‌های عمیق‌تر و سالم‌مانده شبکیه، مانند سلول‌های گانگلیونی، منتقل می‌شوند. این فرآیند عملاً سلول‌های عصبی باقی‌مانده را به گیرنده‌های نوری جدید تبدیل می‌کند تا بتوانند نور را مستقیماً دریافت کرده و به مغز مخابره نمایند.
ترکیب این فناوری‌های پیشرفته با جراحی‌های فوق‌تخصصی میکروسکوپی و تصویربرداری‌های با وضوح بالا، چشم‌پزشکی مدرن را وارد عصر جدیدی کرده است. امروزه، چشم‌انداز درمان بیماری‌های صعب‌العلاج شبکیه از مرحله آرزو و پژوهش‌های پایه عبور کرده و به سرعت در حال تبدیل شدن به استانداردهای بالینی نوینی است که امید به بازگشت بینایی را در دل میلیون‌ها بیمار در سراسر جهان زنده نگه می‌دارد.
ویدیوهای زیر نمای بصری و علمی دقیقی از نحوه عملکرد ناقل‌های ژن‌درمانی و پیوند سلول‌های بنیادی در لایه‌های مختلف شبکیه ارائه می‌دهند.

پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران
فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش
۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲

 

پیمایش به بالا