بازسازی زیستی شبکیه چشم؛ نگاهی نو به درمان نابینایی با الهام از شگفتیهای سلولهای مولر در ماهی گورخر
در تاریخ پزشکی و علم چشمپزشکی، آسیبهای شدید شبکیه، تخریب لکهزرد یا همان دژنراسیون ماکولا و بیماریهای پیشروندهای مانند رتیسپیوگمانتروز همواره به عنوان چالشهایی سهمگین و غالباً درمانناپذیر شناخته شدهاند. ساختار عصبی شبکیه انسان در برابر ترومای جدی، سکتههای چشمی یا زوال سلولی، فاقد توانایی ذاتی و کارآمد برای ترمیم خود است و مرگ نورونهای گیرنده نوری معمولاً به نابینایی دائم میانجامد. با این حال، ژرفنگری در اسرار آفرینش و بررسی الگوهای شگفتانگیز زیستی در طبیعت، پنجرههای تازهای را به روی دانشمندان گشوده است که نویدبخش تحولی بنیادین در درمانهای بازساختی چشم است. در این میان، ماهی گورخر یا همان «زیبرافيش» به عنوان یک مدل حیوانی بینظیر، رازهای بزرگی را از خودترمیمی بافت عصبی شبکیه آشکار کرده است که میتواند آینده درمان نابینایی را دگرگون سازد.
راز پنهان در ساختار شبکیه ماهی گورخر
برخلاف پستانداران عالی، ماهی گورخر از توانایی خارقالعادهای برای بازسازی کامل بافت شبکیه پس از آسیبهای شدید برخوردار است. هنگامی که شبکیه این آبزی دچار صدمات نوری، مکانیکی یا سمی میشود، سلولهای موسوم به «سلولهای مولر» که به طور معمول نقش پشتیبانی ساختاری و متابولیک را در بافت عصبی بر عهده دارند، رفتاری کاملاً متفاوت از خود بروز میدهند. در انسان و سایر پستانداران، آسیب شبکیه منجر به فعالسازی واکنشی این سلولها و تشکیل بافت اسکار یا همان گلیوز میگردد که سد محکمی در برابر هرگونه ترمیم عصبی ایجاد میکند.
اما در ماهی گورخر، سلولهای مولر پس از دریافت سیگنالهای آسیب، از چرخه استراحت خارج شده، ویژگیهای بنیادی به خود میگیرند و به سلولهای پیشساز عصبی تبدیل میشوند. این سلولهای پیشساز با تکثیر سریع و مهاجرت دقیق به سوی مناطق آسیبدیده، به انواع نورونهای تخصصی از جمله سلولهای گانگلیونی، سلولهای دوقطبی و گیرندههای نوری متمایز گشته و شبکه عصبی تخریبشده را با دقتی خیرهکننده از نو میسازند.
موانع تکاملی و چالشهای ترجمه این فرآیند به چشم انسان
انتقال این الگوی موفق از دنیای آبزیان به بالین انسان، نیازمند عبور از موانع پیچیده بیولوژیکی و تکاملی است. سلولهای مولر در شبکیه انسان نیز به صورت خاموش دارای برخی پتانسیلهای اولیه ژنتیکی هستند، اما تحت تأثیر شبکهای از مولکولهای بازدارنده محیطی و مکانیسمهای سرکوبگر چرخه سلولی قرار دارند. به محض بروز آسیب در چشم انسان، این سلولها ترجیح میدهند مسیر محافظهکارانه و اسکارساز گلیوز را انتخاب کنند تا از تخریب بیشتر جلوگیری نمایند؛ فرآیندی که در عمل، امکان بازسازی عصبی را به صفر میرساند.
پژوهشگران و جراحان چشمپزشکی مدرن بر این باورند که کلید طلایی درمان نابینایی در آینده، نه ابزارهای جایگزین مصنوعی، بلکه بیدار کردن پتانسیلهای خفته بیولوژیکی درون خود چشم است. با استفاده از فناوریهای پیشرفته ژندرمانی، فاکتورهای رونویسی اختصاصی نظیر فاکتور Ascl1 و بهرهگیری از مولکولهای دارویی کوچک، دانشمندان توانستهاند در مدلهای آزمایشگاهی پستانداران، سلولهای مولر را وادار به باز کردن دروازههای تکثیر و تولید پیشسازهای عصبی کنند.
افقهای روشن در پزشکی بازساختی چشم
حرکت در مسیر تبدیل سلولهای حمایتی شبکیه به کارخانههای تولید نورونهای جدید، اگرچه مسیری پر پیچ و خم و نیازمند کارآزماییهای بالینی وسیع است، اما چشماندازی روشن و امیدبخش را پیش روی بیماران نابینا قرار داده است. روزنهای که امروز از طریق مطالعه سلولهای مولر در ماهی گورخر گشوده شده، نوید روزی را میدهد که در آن بیماریهای دژنراتیو شبکیه دیگر پایان بینایی نخواهند بود، بلکه نقطه آغازین بازگشت نور و حیات به دنیای تاریک بیماران به شمار خواهند رفت.
پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران
فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش
۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲
