تحولی شگرف در پیوند قرنیه : درمان ۱۰۰۰ بیمار تنها با یک قرنیه اهدایی (بدون نیاز به پیوند لایه‌ای قرنیه) اختلال و آسیب لایه آندوتلیوم قرنیه (Corneal Endothelial Failure) یکی از علت‌های اصلی نابینایی قرنیه‌ای در سراسر جهان است. بیماری‌هایی نظیر دیستروفی فوکس (Fuchs Endothelial Corneal Dystrophy)، ماری کهنه‌یافته بعد از عمل کاتاراکت (PBK) و ناموفق بودن پیوند قبلی، باعث تخریب سلول‌های آندوتلیوم می‌شوند. نتیجه این امر، ادم (ورم) مزمن قرنیه، از دست رفتن شفافیت نوری، پخش نور شدید، کاهش حدت بینایی و در نهایت نابینایی است. به طور سنتی، درمان این بیماران مستلزم انجام جراحی‌های پیوند لایه‌ای آندوتلیوم (مانند DMEK یا DSAEK) با استفاده از بافت قرنیه اهدایی است. اما کمبود شدید قرنیه اهدایی در سراسر جهان همواره مانعی بزرگ سر راه درمان میلیونی بیماران بوده است. تیم تحقیقاتی دانشگاه پزشکی کیوتو در ژاپن به سرپرستی پروفسور شیگرو کینوشیتا (Prof. Shigeru Kinoshita)، نتایج بلندمدت روش نوآورانه سلول‌درمانی آندوتلیوم کشت‌داده‌شده انسان را گزارش کرده‌اند. نتایج پیگیری‌های بالینی نشان داده است که سلول‌های تکثیریافته حاصل از تنها یک قرنیه اهدایی می‌توانند امکان درمان تا ۱۰۰۰ بیمار را فراهم سازند و شفافیت قرنیه و بینایی بیماران را به صورت پایدار و ایمن بازگردانند.
۱. نارسایی آندوتلیوم قرنیه چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟ آندوتلیوم قرنیه تک‌لایه‌ای از سلول‌های تخصصی و بسیار حساس در سطح پشتی قرنیه است که وظایف حیاتی زیر را بر عهده دارد: پمپاژ مداوم مایع اضافی از داخل قرنیه به اتاق قدامی (حفظ پمپ دهیدراسیون) حفظ شفافیت اپتیکی و جلوگیری از کدر شدن قرنیه حفظ ضخامت طبیعی و ساختار قرنیه تامین دید شفاف و باکیفیت از آنجا که سلول‌های آندوتلیوم در بدن انسان توانایی تکثیر و بازسازی خودبه‌خودی ندارند، با کاهش یا آسیب دیدن این سلول‌ها، قرنیه دچار تورم، تاول‌های سطحی (Bullous Keratopathy)، کدورت شدید و در نهایت نابینایی می‌شود.
۲. چالش کمبود قرنیه اهدایی در سراسر جهان اگرچه جراحی پیوند قرنیه یکی از موفق‌ترین جراحی‌های پیوند اعضا در پزشکی است، اما چالش‌های زیر همچنان باقی است: میلیون‌ها بیمار در لیست انتظار پیوند قرنیه قرار دارند. بافت قرنیه سالم و باکیفیت اهدایی بسیار محدود است. بسیاری از کشورها فاقد زیرساخت‌های بانک چشم هستند. زمان انتظار بیماران برای دریافت بافت پیوندی بسیار طولانی است. روش سلول‌درمانی آندوتلیال کشت‌داده‌شده (Cultured Endothelial Cell Therapy) دقیقاً با هدف پاسخ به این بحران جهانی توسعه یافته است.
۳. مکانیسم عمل سلول‌درمانی آندوتلیوم قرنیه در این تکنیک پیشرفته و غیرتهاجمی‌تر از جراحی پیوند سنتی: 1. جداسازی و تکثیر: سلول‌های آندوتلیال سالم از یک قرنیه اهدایی جدا شده و در محیط کشت آزمایشگاهی تکثیر می‌شوند تا میلیون‌ها سلول فعال تولید گردد. 2. فرمولاسیون دارویی: سلول‌ها با مهارکننده‌های ROCK (ROCK Inhibitor) ترکیب می‌شوند تا چسبندگی و بقای سلول‌ها افزایش یابد. 3. تزریق به اتاق قدامی: مایه سلولی آماده‌شده مستقیماً به داخل اتاق قدامی چشم بیمار تزریق می‌شود.
4. نشست و بازسازی: سلول‌ها بر روی سطح پشتی قرنیه بیمار می‌نشینند و یک لایه منسجم و فعال جدید را تشکیل می‌دهند که عملکرد پمپ قرنیه را مجدداً فعال می‌سازد.
۴. چگونه یک قرنیه اهدایی می‌تواند ۱۰۰۰ بیمار را درمان کند؟ در روش سنتی پیوند قرنیه (Endothelial Keratoplasty)، بافت یک قرنیه اهدایی تنها برای یک بیمار استفاده می‌شود. اما در فناوری کشت سلولی، با تکثیر آزمایشگاهی، امکان تولید دوزهای درمانی متعدد از همان یک بافت فراهم می‌شود که بهره‌وری بافت اهدایی را تا ۱۰۰۰ برابر افزایش می‌دهد. ۵. نتایج پیگیری‌های بلندمدت بالینی (۵ تا ۱۰ ساله) مطالعات بالینی طولانی‌مدت منتشرشده نشان‌دهنده نتایج درخشان زیر بوده است: بازگشت و پایداری شفافیت قرنیه کاهش چشمگیر و دائم ادم و تورم قرنیه بهبود قابل توجه حدت بینایی بیماران تراکم پایدار سلول‌های آندوتلیال در پیگیری‌های تا ۱۰ سال پروفایل ایمنی بسیار خوب و عدم بروز عوارض حاد ۶. مزایای تزریق سلول در مقایسه با پیوند سنتی قرنیه عدم نیاز به برش‌های وسیع یا بخیه‌های پیچیده قرنیه جراحی بسیار سریع‌تر و کم‌تهاجمی‌تر عدم پیوند بافت ساختاری ضخیم و کاهش خطر پس زدن بافت پاسخ به کمبود جهانی بافت اهدایی جمع‌بندی و چشم‌انداز آینده سلول‌درمانی آندوتلیوم قرنیه نمادی از جهش پزشکی از «تعویض بافت» به سمت «پزشکی بازسازنده» (Regenerative Medicine) است. این فناوری که اکنون در کشور ژاپن وارد فازهای عملیاتی و کلینیکی شده است، با گسترش کارآزمایی‌های بالینی بین‌المللی و اخذ مجوزهای سازمان‌های نظارتی دارویی جهانی، به زودی تحولی اساسی در درمان بیمارانی ایجاد خواهد کرد که سال‌ها در انتظار دریافت قرنیه اهدایی بوده‌اند.
پروفسور دکتر مهرداد محمدپور
استاد دانشگاه تهران فوق تخصص لیزیک و قوزقرنیه
تهران ولیعصر بالاتر از شهید بهشتی. روبروی هتل سیمرغ واحد ۱۱ طبقه ۶
پذیرش ۰۲۱۸۸۷۲۷۴۶۹
۰۲۱۸۸۷۰۳۹۵۶
۰۹۳۹۲۰۰۲۴۵۲
